Podczas prac budowlanych natrafiliśmy na ludzkie szczątki. Prace w miejscu odkrycia musiały zostać wstrzymane. O znalezisku natychmiast poinformowaliśmy policję. Kości zabezpieczyła prokuratura.
Zostały znalezione w miejscu, nad którym jeszcze do niedawna przechadzali się piesi, tuż pod chodnikiem. Inwestycja objęta jest nadzorem archeologicznym. Jednak to odkrycie spowodowało, że tryb nadzoru już nie wystarczy. Konieczne będą dokładne badania archeologiczne. Musimy sprawdzić, co kryje się pod świeżo rozkopaną nawierzchnią. W sprawę włączyliśmy także Stołecznego Konserwatora Zabytków. Trop prowadzi do nieistniejącego już dziś miasteczka i przykościelnego cmentarza, który zniknął przykryty kolejnymi warstwami miejskiej zabudowy.
Nieistniejące miasteczko i jego echa
Drewniany kościół pw. św. Stanisława BM zbudowano w 1644 roku. Dziś nie ma po nim śladu, ale to właśnie tu, w okolicach skrzyżowania dzisiejszych ulic Wrzesińskiej i Okrzei, tętniło duchowe życie miasteczka, które zniknęło z map. Mowa o jurydyce Skaryszew, która na kilka lat przed Pragą – już w 1641 roku, jako pierwsza na prawym brzegu Wisły, otrzymała prawa miejskie.
Dzisiejsza ulica Wrzesińska nieprzypadkowo nazywała się niegdyś Kościelną. Początkowo kościół stanowił świątynię filialną parafii św. Stanisława w pobliskim Kamionie. Skaryszewski kościół otoczony był dzwonnicą, szkołą i szpitalem parafialnym, a także kapliczką pogrzebową i cmentarzem, który przez dwa wieki przyjmował kolejnych zmarłych. Jeśli trop jest właściwy, to robotnicy podczas przebudowy ul. Okrzei natrafili na fragment dawnego cmentarza – miejsca pochówku mieszkańców Pragi i Skaryszewa. W dalszej części artykułu wyjaśnimy, co się stało z zabudowaniami kościelnymi i cmentarzem, teraz jednak zatrzymajmy się w XVII wieku.
Fragment widoku Warszawy od strony Pragi autorstwa Canaletta; 1770 rok. Obraz w domenie publicznej.
Znany jest dokument z wizytacji parafii, która odbyła się w 1694 roku – wynika z niego, że wówczas parafia liczyła 2 tysiące wiernych. Przebywał tu na stałe proboszcz, trzech księży, organista, kantor, zakrystian i bakałarz, który prowadził szkołę. Była to zatem dobrze zorganizowana wspólnota. W XVIII wieku swoje ołtarze w kościele skaryszewskim miały cechy: ślusarzy z Pragi i Skaryszewa, kuśnierzy z Pragi, szewców ze Skaryszewa, garbarzy z Golędzinowa i Pragi. Przy parafii działało również Bractwo Aniołów Stróżów, którego celem było niesienie pomocy potrzebującym. Ciekawą tradycją wspólnoty były procesje na Wielkanoc i Zielone Świątki ze Skaryszewa do Kamiona, które odbywały się aż do końca XVIII wieku.
Oba kościoły, zarówno skaryszewski, jak i kamionowski, zostały zniszczone w czasie potopu szwedzkiego w połowie XVII wieku. W pełni jednak odbudowano tylko skaryszewski. W związku z tym w 1656 roku to właśnie kościół w Skaryszewie zyskał rangę parafialnego. Kilkukrotnie ulegał zniszczeniom, jednak za każdym razem był odbudowywany. Niewykluczone, że można go dostrzec na panoramie Warszawy Canaletta z 1770 roku: w głębi, między murowanym kościołem bernardynów (po prawej) a drewnianym kościołem bernardynek – wszystkie te obiekty dziś już nie istnieją.
Tu już kiedyś był most
Dziś ulica Okrzei prowadzi do mostu pieszo-rowerowego. Po przebudowie ma stać się jego naturalnym przedłużeniem, wygodnym pieszym traktem prowadzącym z Bulwarów Wiślanych na Starą Pragę. Ale to nie pierwszy most w tym miejscu. Podobnie jak dziś, dawniej ulica Okrzei (wówczas Brukowana) prowadziła do mostu łyżwowego – tzw. mostu Ponińskiego, zbudowanego w 1775 roku. Nie było go jeszcze, gdy swoją panoramę malował Canaletto, ale funkcjonował już od jakiegoś czasu, gdy w 1779 roku Michał Groll wydał „Plan Miasta Warszawy z Przedmieściami”. Widoczny jest na nim także Skaryszew i kościół pw. św. Stanisława.
Fragment „Planu miasta Warszawy z przedmieściami” wydanego w 1779 roku przez M.Grolla. Widoczny Skaryszew z kościołem i targowiskiem oraz łyżwowy most Ponińskiego. Obraz w domenie publicznej.
Napoleon na prawym brzegu Wisły
Skaryszew był miasteczkiem z uporządkowaną siatką ulic, rynkiem i ratuszem. Został zlikwidowany jako osobny byt prawny wraz z pozostałymi jurydykami w 1791 roku, stając się częścią Warszawy. Kres jego widocznej odrębności przyszedł jednak nieco później: w 1807 roku, wraz z powstaniem Księstwa Warszawskiego i planami ufortyfikowania tego terenu przez wojskowych inżynierów Napoleona. Rozebrano kościół św. Stanisława i wszystko, co znajdowało się w odległości kilkuset metrów od zabudowań fortecznych, które przebiegały m.in. przez dzisiejszą ulicę Okrzei – pokazujemy to na załączonej mapie. Podczas nadzoru nad przebudową Okrzei archeolodzy natknęli się również na fragmenty fortecznego szańca.
Plan stołecznych fortyfikacji z 1831 roku, nałożony na współczesną siatkę ulic. Na mapie widoczny jest przebieg umocnień – okolice skrzyżowania Okrzei z Sierakowskiego. Obraz z serwisu mapowego m.st. Warszawy.
Kiedy zniknął kościół, cmentarz, szkoła, szpital parafialny i ratusz, zniknął też cały Skaryszew i część Pragi: wyburzono niemal 200 budynków. W praktyce fort okazał się inwestycją bez historii bojowej: nie odegrał żadnej większej roli. Twierdza na krótko odzyskała znaczenie w czasie Powstania Listopadowego. Wówczas jej pozostałości zostały odbudowane. Po klęsce powstania Rosjanie rozpoczęli ostateczne niszczenie umocnień.
Plan Lindleya z lat 1897-1901. U zbiegu Okrzei z Wrzesińską (dawniej Kościelną) widoczny jest pomnik upamiętniający istnienie kościoła i cmentarza. Obraz z serwisu mapowego m.st. Warszawy.
W 1813 roku postawiono na miejscu dawnego kościoła pamiątkowy krzyż, który nie zachował się do naszych czasów. Jest jednak widoczny na planie Lindleya z lat 1897–1901.
Istnienie tego miasteczka, najstarszego na terenie prawobrzeżnej Warszawy, upamiętnione jest jedynie w nazwach Parku Skaryszewskiego oraz ulicy Skaryszewskiej.
Co teraz z przebudową ul. Okrzei?
Jeżeli okaże się, że natknęliśmy się na XVII-wieczny cmentarz, prace w tym miejscu będą musiały zostać wstrzymane do czasu przeprowadzenia dokładnych badań archeologicznych. Na razie za wcześnie, by stwierdzić, ile mogą potrwać takie badania. Archeolodzy jeszcze nie odnaleźli żadnych przedmiotów, które mogłyby pomóc precyzyjnie datować pochówki. Niewykluczone, że kopiąc dalej, w kierunku ulicy Wrzesińskiej, natrafimy na kolejne groby. Czekamy także na wytyczne Stołecznego Konserwatora Zabytków, z którym odbyliśmy w miejscu znaleziska wizję lokalną.
Prace będą kontynuowane na innych odcinkach.
Bibliografia:
Słomski, M. (2025). Wisła jako szansa i jako przeszkoda rozwoju miejskiego podwarszawskich Pragi, Skaryszewa i Golędzinowa w XVII–XVIII w. Studia Historica Gedanensia, 16(1), 203-224.
Sołtan, A. (2006). Warszawskiej Pragi dzieje dawne i nowsze. Praga w ciągu wieków, Jeden Świat, Warszawa.
Wójtowicz, W. J. (1934). Dzieje Pragi warszawskiej od czasów najdawniejszych do obecnych. Głos Pragi, Warszawa.